BİR İKONA –Azize Katerina Manastırı’nın 12.yüzyıldan kalma “İlahi Yükseliş Merdiveni” (The Ladder of Divine Ascent) ikonası- üzerine yazı yazmayı -tabii bende çağrıştırdıkları kadarıyla- denemeye girişeceğim. Bu nedir ne değildir gibi. Yalnız burada “devam etmek” nedir, “çıkış” nedir onu bulmalı. Ezbere bir –mecra- söylemi ile zaten işim yok, o benim işim değil. Ancak o merdiven önemli. Ben neredeysem oradan yazacağım mecbur ve kendi halimi yazacağım, inandıklarımı yazamam ki ya da şöyle yaparsak böyle olur diyemem ki, artık olmuş olan üzerine ve şu anda merdivene tutunmaya çalışma hali üzerine yazabilirim.
Her tanıştığım insanda bir renk tonu var ve o ton ile tonlandığım zaman karşılıklı bir irtibat gerçekleşiyor. Rengine boyanma hali. Bir de bu renkten kesilme durumu var. Merdiven çıkışında tırmandıkça etraftan kesilme gerçekleşir. Bir zavallılıktan bahsetmek istiyorum. Tutku, aşk, hak kıvılcımını harlayamamanın getirdiği sönmüş ruh halleri ile, renk tonları ile kafa kafaya verip yaralarımıza bakıp dertleşip deşarj oluyoruz ve sözde yalnızlığımızı gideriyoruz. Halbuki merdivenin başında İsa bekliyor. O her şeyden kesilmiş olan halimiz. Vardan var yarattığımız bir sanat eserinden ziyade var olanın, kesilmeler neticesinde doğuşunun gerçekleştiği pak olan var –Meryem oğlu İsa-. (Ehli beyt üzerinden de gidilebilinir ama bahsettiğim ikona İsa üzerine ve şu anda ehli beyt konusu çok tabulu ve çok geleneksel ağırlığı olan bir konu. İkonadan bahsedince dikenlerimiz kalkmadığı için yazıdaki metaforlara takılmamak daha kolay olur.)
Merdivende ardı ardına yürüyen azizler aslında bir topluluktan ziyade merdiveni çıkan tek bir yolcunun ardı ardına gelen halleri gibi. Bu basamakta böyle şu basamakta şöyleyim gibi. Ve aslında o kişi de merdivenin başında bekleyen İsa’dır, kendini seyreden. Üretim, eser, doğum gerçekleştiği an o ortaya çıkan varlık çıktığı andan sonra artık bağımsızdır ve tabiri caizse posa atmıştır. O posadan kesilmiştir, tıpkı o posanın içindeyken de posayla alakadar olmaya çalışanlardan kesilmeye çalıştığı gibi, o merdivende. Ve işte İsa bunları izler. Nerede ne zaman nasıl? Elbette buna zamansız bir sahada diyebiliriz. Hedef koyduğumuz bir konu hakkında nasıl o süreç -hikâyemiz- başlar ve zaman işlerse onun gibi. Süreç bitince oradaki hikâyenin de zamanı biter ve hikâyenin son koyulan noktasından itibaren zamansızlık ve mekânsızlık başlar. Yazılan hikâye bitmiştir çünkü. Artık yeni bir hikâye başlar, dünkü geride kalarak yani ondan da kesilerek.
Yegâne saygı duyduğum insanlardan ve yazarlardan olan Nihan Kaya kitaplarında da sanatçının, yaratıcının, üretenin geri çekilişinden bahseder. Üretim yoksa yıkım vardır, geri çekilişten kendini alamamak mecburi ise o zaman tek çıkış da üretimdir. O zaman da bu senin kaderin olur. İbn Arabi’deki o iki üç cümleyi bir araya getirip de üzerine çok konuşulamayan istidat mevzuları gibi belki de. Son noktası bastırılarak koyulan şeyler üzerine çok konuşulamaz genelde çünkü. Sadece etrafında tavaf edilir. Belki üzerimize bir şeyler bulaşır umuduyla. Peki ya içimize? Merdiveni çıkmaya çalışmaktan başka seçenek yoktur. Merdiveni çıkan da başında beklemektedir. Henüz çocuğuna ulaşmamış olan ama onu karnında her türlü hisseden hamile bir kadın gibi.
Ara soluklanma: asla şunu yap bunu yap bu yanlış bu doğru vesaire diyemem ne kendime ne başkasına, yazgım neyse o, ben sadece yazıyorum ve yazgıma doğru da akıyorum; bu şu anda yazı olarak çıkıyor, o kadar.
Devam: Sevgi, şefkat, merhamet, duygusallık ve dişiliğin hâkim olduğu kadın hamile kaldığı an tüm bu yetilerini yazgısal yani zorunlu olarak içindeki varlığa yönlendirir. Bu yetileri başka yerlerden keser. Buradaki geri çekilmeyi anlamak önemli. Zorunluluk her taraftan itiyor tabii ki. Çünkü bunlar olmadan da geri çekilme orada zorunluluk olabilir türlü sebeplerle. Bu kesilmektir işte ve tüm bunların sebebi de veled-i sanat dediğim sanat çocuğunu korumak içindir. İkonaya bakınca nasıl oradaki azizlere İsa’nın posaları demişsek ve o azizlerin de zaten bir cemaat, tarikat, zümre, grup olmadığını ve tek bir kişi olduğunu söylemişsek aynı şekilde o azizlerin posası da yani gölge yanları da kendilerine ip atıp aşağıya çekmeye çalışan, merdivenin yanında kanatlarıyla uçan karanlık iblislerdir. Onlar da doğumu -Christmas- zıt yönden zorlarlar. İşte gerginlik, işte sıkışmışlık, işte inişler çıkışlar, işte gel gitler. Aziz –Saint- sıfatı tabii merdivendeki bir varlığa verilen sıfat, İsa doğunca o iş biter. Konu Hristiyanlık değil, yanlış anlaşılmasın. Zaten bu tarz metafor olarak kullandığım yorumlar da Hristiyanlığın Kabala ve Sufi bakışa benzer olarak Gnostisizmin bakışına yakındır.
Ara not: Farklı kültürlerin mistik tabirlerini kullanarak mide bulandıran o çorbayı yapmaya çalışmıyorum; sentezlemelerle! Sadece benzer noktaları mevcutlardan da örnekler vererek yazıyı anlaşılır kılmaya çalışıyorum.
Bu gnostik bakış açısı kilisenin ta en baştan heretik ilan ettiği bir bakıştır. Ki konu yine bu değil. Bu ara açıklamayı burada bitiriyorum çünkü cümlelerin sonu geri çekilerek, kesile kesile konu bu değil diyerek devam edecek yoksa.
Hamile olan Meryemananın ki ilginç bir şekilde kilise gnostisizmi reddetmesine rağmen Tanrıannesinin -Theotokos- sıfatını kullanır; karnındaki bebek İsa’ya o dikkat, şefkat, sevgi yetilerini yönlendirmesinden başkası elinden gelmez. Kendisini var eden, var kılan, var olan olmazsa yok olur çünkü. Özgür irade var mı yok mu bu tartışmalara girmiyorum, sadece determinizmin, yazgının kıyılarında zevkine geziniyoruz.
Her bir yetinin bir noktaya yönlenmesi ile o çocuk nefes alacak atmosferi bulur ki doğabilsin. Çocuk ufak bir kıvılcım gibidir o an. Annenin o yetilerinin kozasında kundaklanarak rahimde yaşamaya devam eder. Ancak o yetilerden biri ya da birkaçı dışarıdan kesilmezse, dış ilgiler, dünya, kişiler, gölgeler olarak o zaman çocuk terk edilmiş hissedecek ve duruma göre ya ölü doğacak ya sakat bir ruh olarak doğacak ya da bir yeri hep eksik kalarak devam edecek. Veled-i sanat. İsa-i Meryem. Tanrıannesi, Theotokos.
Şimdi belki de –psikiyatrik olarak, beynin kimyasal anlamda açık rahatsızlıklarının sebep olduklarından bahsetmiyorum, gerçi dipnot: bunlarla bağlantılı olmadığını da kim iddia edebilir bilmiyorum ama- varoluşsal kriz, yoksunluk, hissizlik ve nihilizmin ruh halini buralarda arayabiliriz. Veled-i sanatın tamamen sakat doğumu ile alakalı olarak.
İşte bir ikonanın bende çağrıştırdıkları.
Yorumlar
Yorum Gönder